Koncepcja kultury jako góry lodowej, stworzona przez antropologa Edwarda T. Halla, mówi, że większość elementów związanych z kulturą jest niewidoczna na pierwszy rzut oka. Nawiązując kontakt z przedstawicielami innych kultur, obserwując ich zachowania, zwyczaje czy sposób funkcjonowania, widzimy zaledwie wierzchołek góry lodowej. Ważnym krokiem do skutecznej integracji jest zrozumienie norm i wartości, które kryją się za - nieraz niejasnymi dla nas - zachowaniami osób z innych kultur. Te starania powinny być wzajemne: dla skutecznej integracji ważne jest, żeby osoby z doświadczeniem migracji zrozumiały normy kultury przyjmującej, a społeczność przyjmująca wiedziała, co kryje się za zachowaniami osób przyjezdnych.

Uczniowie i uczennice z doświadczeniem migracji mogą opowiadać o wydarzeniach historycznych czy społecznych z zupełnie innej perspektywy niż ci, którzy całe życie mieszkają w tym samym miejscu. Prezentowane przez nauczycielkę czy nauczyciela geografii obszary na mapie mogą mieć określone znaczenie dla uczennic i uczniów z doświadczeniem migracji, gdyż przywołują konkretne wspomnienia. Nasza kultura została ukształtowana przez migracje. Wraz z ludźmi z miejsca na miejsce przez wieku podróżowały przedmioty, zwyczaje czy wynalazki. Migracje przyczyniały się do rozwoju innowacji i szerzenia różnych stylów życia. Analizując aktualne wyzwania, które stoją przed Europą, warto przyglądać się z uczniami i uczennicami fenomenowi migracji, a w szczególności jej wpływowi na potencjalne zmiany w tożsamości europejskiej.

Migracje we współczesnym świecie to problem bardzo złożony. Tymczasem dyskurs medialny dotyczący tego tematu bywa uproszczony, nierzadko oparty na fake newsach. Uczniowie są narażeni na oglądanie treści nie tylko dalekich od rzetelności, ale też takich, które wzbudzają nadmiarowe emocje. Bywa, że temat migracji budzi lęk, niechęć, złość czy smutek. O tych emocjach warto rozmawiać. Jednocześnie warto rozbudzać w młodych ludziach krytyczne myślenie w stosunku do treści przekazywanych w mediach. Jest to szczególnie ważne nie tylko z powodu nieraz uproszczonych przekazów medialnych, ale też dlatego, że nasze mózgi lubią interpretować to, co odbierają przy pomocy tzw. schematów poznawczych - utartych sposobów postrzegania rzeczywistości lub uproszczonych metod wnioskowania, które leżą u podłoża naszego światopoglądu i mają wpływ na podejmowane decyzje.

Heurystyka dostępności

Polega na przypisywaniu większego znaczenia zdarzeniom, które są nam bardziej dostępne lub bardziej nacechowane emocjonalnie. Przykład: Jeśli w mediach dużo słyszymy o przestępstwach popełnianych przez migrantów, możemy być bardziej skłonni do myślenia o nich jako przestępcach, nawet mimo tego, że większość przestępstw w okolicy jest popełniana przez niemigrantów. Albo jeśli mieszkamy w okolicy, w której jest dużo migrantów i migrantek, możemy znacznie zawyżać ich liczbę w skali naszego kraju, bo widzimy ich więcej w naszym otoczeniu.

Efekt aureoli (efekt halo)

Tendencja do przypisywania komuś pozytywnych lub negatywnych cech tylko na podstawie pierwszego wrażenia. Przykład: Kiedy rozmawiamy pierwszy raz z osobą, która przyjechała do naszego kraju i z którą trudno nam się dogadać z powodu słabej znajomości języka, możemy przypisywać jej takie cechy jak introwertyzm czy brak towarzyskości, mimo że nie jest to zgodne z prawdą.

Heurystyka reprezentatywności

Polega na klasyfikowaniu jakiegoś zjawiska na podstawie częściowego podobieństwa do innego zjawiska (typowego lub powszechnie znanego, reprezentatywnego), które już znamy. Przykład: Kiedy widzimy kogoś dobrze ubranego i jeżdżącego drogim samochodem, nie pomyślimy o nim jako o uchodźcy, który np. musiał uciekać przed wojną, bo stereotypowe ("reprezentatywne") obrazy takich ludzi w naszym społeczeństwie często są związane z niedostatkiem lub brakiem środków do życia.

Efekt jednorodności grupy obcej

Tendencja do postrzegania osób należących do grup innych niż nasza jako bardziej do siebie podobnych oraz bardziej jednorodnych niż osoby z naszej grupy. Przykład: Uogólnienia w stosunku do przedstawicieli innych niż nasza grup narodowościowych, np. "Niemki są zawsze punktualne", "Hindusi świetnie gotują", podczas gdy swoją grupę widzimy jako bardziej różnorodną.

Wiele uczennic i wielu uczniów ma dziś wśród znajomych osoby z doświadczeniem nie tylko imigracji, ale też emigracji lub reemigracji (czyli powrotu do kraju po dłuższym pobycie za granicą). W wielu rodzinach odnajdziemy historie migracyjne, związane albo z chęcią poprawy warunków ekonomicznych, albo z ucieczką przed wojną czy prześladowaniem, albo też poszukiwaniem szczęścia i miłości. Migracja to jednak zjawisko nie tylko współczesne. Warto spojrzeć na nie jako na fenomen, który towarzyszył ważnym procesom historycznym lub społecznym, o jakich uczennice i uczniowie dowiadują się na lekcjach historii, geografii czy nauk społecznych. Mówienie o migracji w kontekście ważnych wydarzeń historycznych lub społecznych może być dobrym uzupełnieniem podstawy programowej. Narzędziownik, który stworzyliśmy: zwraca uwagę na fakt, że migracja jako efekt wydarzeń historycznych kształtuje świat i wpływa na naszą codzienność; wzmacnia w uczniach kompleksowe rozumienie świata i patrzenie na historię czy rozwój społeczny nie jak sumę pojedynczych wydarzeń, ale powiązane ze sobą procesy; prezentuje ciekawe ludzkie historie migrantów i migrantek, które kształtują naszą rzeczywistość; pozwala na refleksję wokół tego, jak migracje kształtują kulturę polską i europejską.

Wierzymy, że włączanie opowieści migracyjnych w nauczanie historii, geografii czy edukacji obywatelskiej ma głęboki sens, bo zwiększa rozumienie przez uczennice i uczniów otaczającego świata i wzmacnia ich świadomość w odpowiadaniu na jego wyzwania. Materiały stworzone przez trzy doświadczone na polu edukacji obywatelskiej organizacje: Fundację Szkoła z Klasą (Polska), Smilemundo (Hiszpania) i King Baudoin Foundation (Belgia) pomogą nauczycielom z łatwosą włączyć temat migracji w swój plan nauczania. Poniżej znajdziesz wskazówki, które warto uwzględnić, jeśli chcesz poruszać z klasą to zagadnienie.

Twoja autorefleksja

Nauczyciele i nauczycielki są swoim własnym narzędziem pracy. Oznacza to, że przed rozpoczęciem lekcji na tak złożony temat, jakim jest migracja, warto zadbać o wsparcie dla siebie. Warto przemyśleć, jakie masz refleksje i czy chcesz się nimi podzielić z klasą.

Pamiętaj o celu zajęć

Dla wielu nauczycielek i nauczycieli ważnym efektem zajęć jest przekazanie wiedzy i kształcenie umiejętności zawartych w podstawie programowej. Na tym jednak działalność edukacyjna nie musi się kończyć. Towarzyszeniem młodym ludziom w poznawaniu świata to też przekazywanie (lub wspólne odkrywanie) wartości i kształtowanie postaw, nauka empatii, krytycznego myślenia itp. Jeśli prowadzisz lekcję o migracji, zastanów się, jakie postawy, wartości czy umiejętności chcesz przekazać.

Dla kogo prowadzisz zajęcia?

Jeśli w grupie są uczennice i uczniowie z doświadczeniem migracji, szczególnie niedawnej, pamiętaj, że lekcja na ten temat może w nich wyzwolić emocje. Staraj się unikać przykładów, które bezpośrednio odwołują się do doświadczeń tych osób. Możesz też wcześniej porozmawiać z młodzieżą i przygotować ją na takie zajęcia.

Osobiste historie

Poznawanie procesów historycznych i społecznych przez pryzmat ludzkich historii pomaga w walce ze stereotypami i sprzyja rozwojowi empatii. Uczenie się o migracji na bazie opowieści pozwala lepiej zrozumieć wyzwania, z jakimi borykają się doświadczający jej ludzie.

Gry i elementy interaktywne

Zwiększają motywację do nauki, angażują osoby uczestniczące. Nasze pakiety edukacyjne zawierają elementy interaktywne, które służą lepszemu przyswajaniu informacji i wspierają w refleksji.

Narzędzia cyfrowe

Mogą pomóc w stworzeniu interaktywnych działań, ale służą też przystępnemu przedstawianiu danych. W naszych materiałach używamy ich, żeby ciekawiej zaprezentować dane związane z migracjami oraz wesprzeć nauczycieli w prowadzeniu lekcji geografii, historii i nauk społecznych.

Mamy nadzieję, że materiały będą dobrym punktem wyjścia do eksplorowania z klasą tematu migracji, a nasze wskazówki pomogą stworzyć otwartą i wspierającą atmosferę dla wszystkich uczniów i uczennic do refleksji wokół tego zagadnienia.